Ekstenzivni stočarski sistemi, zasnovani na ispaši, imaju važnu ulogu u očuvanju evropskih pejzaža, biodiverziteta i smanjenju rizika od šumskih požara, navodi Evropska agencija za životnu sredinu (EEA)
Procene ukazuju da je oko 10 do 15% ukupnog broja goveda, ovaca i koza u EU potrebno za upravljanje staništima od evropskog značaja kroz ispašu, iako se potrebe značajno razlikuju od zemlje do zemlje.
Dok se najveći deo stočarske proizvodnje u Evropskoj uniji danas odvija u intenzivnim sistemima, često bez ispaše ili uz visoku gustinu životinja, ekstenzivni sistemi uglavnom su sačuvani u manje produktivnim i udaljenijim područjima. Upravo zbog toga raspored stočarske proizvodnje ne odgovara uvek rasporedu staništa koja zavise od ispaše.
EEA upozorava da je intenzivna poljoprivreda među važnim pritiscima na životnu sredinu, dok se ovaj pregled posebno bavi značajem ekstenzivne ispaše za održavanje i obnovu poluprirodnih staništa. Studija na kojoj se dokument zasniva procenjuje optimalne gustine ispaše za staništa obuhvaćena Aneksom I Direktive EU o staništima, kao i koliki deo ukupnog fonda preživara u EU je potreban za njihovo održavanje.
Životinje na ispaši vekovima su oblikovale evropske predele. Njihova uloga nije bila samo u proizvodnji hrane, već i u stvaranju raznovrsne vegetacije, očuvanju travnjaka i divljih cvetnica, kao i u održavanju brojnih vrsta insekata i ptica. Po nestanku velikih divljih biljojeda u Evropi, tu funkciju su preuzele domaće životinje kroz tradicionalne stočarske sisteme.
Međutim, u poslednjih sto godina evropska poljoprivreda pretrpela je duboke promene. Mehanizacija, upotreba mineralnih đubriva i pesticida, specijalizacija proizvodnje i ukrupnjavanje gazdinstava doveli su do velikih promena u ruralnim predelima. Istovremeno su tradicionalni nomadski, transhumantni i pastirski sistemi ispaše snažno oslabili, a ispaša u planinskim i drugim manje produktivnim područjima sve češće se napušta.
Savremeni sistemi u kojima se stoka veći deo godine drži u zatvorenom prostoru dodatno doprinose padu biodiverziteta. Tamo gde ispaša i dalje postoji, često se odvija na đubrenim pašnjacima i uz visoku gustinu životinja, što ne može da nadomesti ekološku funkciju tradicionalnih sistema. Posebno se ukazuje na negativne posledice po insekte, ptice i druge organizme koji zavise od otvorenih staništa i prirodnih izvora hrane.
Prema podacima Evropske komisije, između 2005. i 2020. godine broj farmi u EU smanjen je za 37%, sa 14,4 miliona na 9,1 milion. Još izraženiji pad zabeležen je kod ekstenzivnih i mešovitih stočarskih gazdinstava, čiji je broj između 2010. i 2020. opao za više od 70%.
Ovakvi trendovi, upozorava EEA, nemaju samo ekonomske i socijalne posledice po ruralna područja, već direktno utiču i na upravljanje staništima, očuvanje kulturnog nasleđa i prevenciju požara. U najnovijem izveštaju o stanju prirode navedeno je da su dve trećine poluprirodnih staništa u EU, koja zavise od poljoprivrednog upravljanja pogodnog za biodiverzitet, ocenjene kao staništa u lošem stanju očuvanosti.
Ovaj pregled dolazi u trenutku kada EU razvija novu strategiju za stočarstvo i sprovodi ciljeve iz Strategije za biodiverzitet do 2030. godine i Uredbe o obnovi prirode, dok su Ujedinjene nacije 2026. godinu proglasile Međunarodnom godinom pašnjaka i stočara.
