Udruženje PRVI PRVI NA SKALI ove godine sprovodi projekat „Stare sorte Srbije – Kragujevac 2026”, sa ciljem da se javnosti približi značaj očuvanja biljnih genetičkih resursa, autohtonih sorti i njihove uloge u održivoj poljoprivredi, zaštiti životne sredine i očuvanju lokalnog identiteta

U okviru projekta, u subotu, 20. juna od 10 časova, u Biznis inovacionom centru u Kragujevcu, na adresi Trg topolivaca 4, biće održana tri predavanja posvećena starim sortama i biljnim genetičkim resursima. Broj mesta u sali je ograničen, pa organizatori pozivaju zainteresovane da rezervišu mesto prijavom na mejl: dejan.milosevic@prviprvinaskali.com.

Predavači će biti dr Zora Dajić Stevanović, redovni profesor Poljoprivrednog fakulteta Univerziteta u Beogradu, dr Sanja Mikić, naučni savetnik Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada, i dr Slađana Savić, viši naučni saradnik Instituta za zaštitu bilja i životnu sredinu iz Beograda.

Prof. Dajić Stevanović govoriće o značaju starih sorti, Balkanu kao jednoj od „vrućih tačaka” diverziteta biljnih genetičkih resursa, ali i o svojevrsnoj renesansi gajenja biljaka koje su vremenom potisnute ili zaboravljene. Dr Mikić predstaviće aktivnosti i rezultate grupe „Istraživači” u okviru nacionalne istraživačke mreže za biljne genetičke resurse za hranu i poljoprivredu, dok će dr Savić govoriti o inicijativi za formiranje mreže za biljne genetičke resurse, njenim ciljevima, aktivnostima i mogućnostima uključivanja, kao i o radu Ekološkog pokreta „Okvir života”.

Nakon predavanja, za sve prisutne biće organizovan obilazak Stare skupštine, uz stručno vođenje Marka Ristivojevića, višeg vodiča u Narodnom muzeju Šumadije u Kragujevcu.

Stare sorte kao deo lokalnog identiteta

Projekat se realizuje uz stručnu saradnju sa organizacijom „Okvir života”, a polazi od ocene da su stare sorte nedovoljno zastupljene u razvojnim dokumentima grada Kragujevca. Kako navode organizatori, ova tema se u Planu razvoja grada Kragujevca za period 2021–2031. godine pominje samo delimično, dok je u Programu zaštite životne sredine grada Kragujevca 2023–2033. obrađena u ograničenom obimu.

U Planu razvoja navodi se podrška širenju autohtonih sorti u voćarstvu, posebno šljive požegače i crvene ranke, kao mera za unapređenje proizvodnje i konkurentnosti poljoprivrednih gazdinstava. Pominje se i razvoj teritorijalnog identiteta u sektoru voćarstva, kroz podršku proizvođačima šumadijske šljivovice, proizvoda sa oznakom geografskog porekla, kao i podizanju autohtonih sorti u voćarstvu.

Organizatori ističu da je ovakvo mesto šljive u strateškim dokumentima razumljivo, imajući u vidu njenu dugu tradiciju i značaj za kragujevački kraj. Prema podacima iz Plana razvoja, na teritoriji Kragujevca ima oko 1,4 miliona stabala šljive, sa prosečnim godišnjim rodom od 18.000 do 22.000 tona, dok u povoljnim godinama ukupan rod dostiže i 30.000 tona.

Ipak, kako ukazuju iz udruženja, stare sorte imaju vrednost koja prevazilazi tržišni značaj. One su deo biološkog i kulturnog nasleđa, mogu doprineti očuvanju biodiverziteta, većoj otpornosti proizvodnje i razvoju ekološki prihvatljivih sistema poljoprivrede.

Kragujevac ima bogato nasleđe starih sorti

U knjizi „Staro i nestalo voće Srbije” Aleksandre Savić, u izdanju Prirodnjačkog muzeja iz Beograda, zabeleženo je da su na teritoriji Kragujevca evidentirane brojne stare sorte voća.

Od jabuka se navode petrovača, šumatovka, pamuklija, budimka, kolačara, zelenika, belojabuka, kožara i šimširka. Među starim sortama kruške su jagodarka, vidovača, lubeničarka, petrovača, ilinjača, mirisavka, karamanka, zimnjača, ovčara, kantaruša, takiša, medunak i sijerak. Kada je reč o šljivi, pominju se ranka, požegača, odnosno madžarka, belošljiva, okruglica, metlaš, moravka, panađurka i pandara.

Međutim, organizatori projekta ukazuju da ti podaci nisu dovoljno vidljivi u lokalnim strateškim dokumentima, niti su sistematizovani na način koji bi građanima, proizvođačima i donosiocima odluka omogućio lakši uvid u vrednost i potencijal starih sorti.

Prema podacima koje je obradio „Okvir života”, mala i usitnjena gazdinstva, kakva su česta u Srbiji, mogu biti važan resurs za očuvanje starih sorti. Prosečna poljoprivredna površina po vlasniku u Srbiji iznosi oko 2,5 hektara, dok je u Evropskoj uniji taj prosek znatno veći. Iako usitnjenost poseda često predstavlja ograničenje za intenzivnu poljoprivredu, ona može biti prednost kada je reč o očuvanju lokalnih sorti i zaštiti životne sredine.

Potreban sistematičniji pristup

Na nacionalnom nivou postoje dokumenti koji prepoznaju značaj očuvanja autohtonih sorti. U Nacrtu Strategije poljoprivrede i ruralnog razvoja Republike Srbije za period 2024–2034. godine navodi se potreba unapređenja kvaliteta sadnog materijala, klonske selekcije i očuvanja autohtonih sorti, kao i njihovog širenja u komercijalnoj proizvodnji.

Srbija je potpisnica i međunarodnih ugovora koji se odnose na očuvanje biološke raznovrsnosti i biljnih genetičkih resursa, dok se stare sorte pominju i u propisima o semenu i sadnom materijalu. Ipak, iz „Okvira života” ukazuju da nedostaju prateća akta i mehanizmi koji bi ovu oblast učinili vidljivijom i operativnijom u praksi.

Cilj projekta „Stare sorte Srbije – Kragujevac 2026” je da se građani najpre upoznaju sa stanjem starih sorti u Srbiji i na području Kragujevca, a zatim da se dostupni podaci, uz pomoć naučnih i stručnih saradnika, sistematizuju i učine javno dostupnim.

Pored predavanja, projekat će obuhvatiti video snimke, naknadno štampano izdanje sa sadržajem predavanja, kao i članke na portalu PRVI PRVI NA SKALI do kraja godine. Organizatori očekuju da će projekat doprineti boljem razumevanju starih sorti kao faktora zaštite životne sredine, ali i povezivanju zainteresovanih građana i proizvođača sa stručnjacima i savetodavcima.

Grad Kragujevac podržao je realizaciju projekta „Stare sorte Srbije – Kragujevac 2026” obezbeđivanjem sredstava za njegovo finansiranje.